प्रत्येक विद्यार्थ्यामध्ये काहीतरी वेगळे करण्याची क्षमता असते. मात्र, त्या क्षमतेला योग्य दिशा, अभ्यासाला शिस्त आणि गुणवत्तेला प्रोत्साहन मिळाले, तरच त्यातून उज्ज्वल भविष्याची निर्मिती होते. शालेय जीवनात विद्यार्थ्यांच्या बौद्धिक क्षमतेला चालना देणाऱ्या आणि त्यांच्या शैक्षणिक प्रगतीला आर्थिक आधार देणाऱ्या महत्त्वाच्या उपक्रमांपैकी एक म्हणजे शालेय शिष्यवृत्ती परीक्षा.

शिक्षण म्हणजे केवळ पाठ्यपुस्तकातील धडे पूर्ण करणे, परीक्षेत गुण मिळवणे किंवा पुढच्या वर्गात प्रवेश मिळवणे नव्हे. शिक्षण म्हणजे विचार करण्याची क्षमता विकसित करणे, समस्यांकडे तर्कशुद्धपणे पाहणे, निर्णयक्षमता वाढवणे आणि स्वतःच्या गुणवत्तेची जाणीव निर्माण करणे. या दृष्टीने शिष्यवृत्ती परीक्षा विद्यार्थ्यांसाठी एक महत्त्वपूर्ण संधी ठरते.

महाराष्ट्र राज्यातील इयत्ता 4 थी आणि इयत्ता 7 वीच्या विद्यार्थ्यांसाठी आयोजित करण्यात येणारी प्राथमिक व उच्च प्राथमिक शिष्यवृत्ती परीक्षा ही विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक गुणवत्तेची चाचणी घेणारी महत्त्वाची परीक्षा आहे. या परीक्षेच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांना स्वतःची बौद्धिक क्षमता सिद्ध करण्याची, स्पर्धात्मक परीक्षेची ओळख करून घेण्याची आणि शिष्यवृत्तीच्या माध्यमातून आर्थिक प्रोत्साहन मिळवण्याची संधी उपलब्ध होते.

यंदा ही परीक्षा रविवार, दिनांक 21 फेब्रुवारी 2027 रोजी महाराष्ट्रातील सर्व जिल्ह्यांमध्ये एकाच वेळी आयोजित करण्यात येणार असल्याची माहिती देण्यात आली आहे. त्यामुळे चौथी आणि सातवीमध्ये शिकणाऱ्या विद्यार्थ्यांनी आतापासूनच नियोजनबद्ध तयारीला सुरुवात करणे आवश्यक आहे.

🔰परीक्षेचे आयोजन आणि महत्त्व..

महाराष्ट्र राज्य परीक्षा परिषद, पुणे यांच्यामार्फत या परीक्षांचे आयोजन करण्यात येते.

प्राथमिक शिष्यवृत्ती परीक्षा (PSE) – इयत्ता 4 थी.
उच्च प्राथमिक शिष्यवृत्ती परीक्षा (UPS) – इयत्ता 7 वी.

परीक्षेची तारीख – रविवार, 21 फेब्रुवारी 2027.
आयोजक संस्था – महाराष्ट्र राज्य परीक्षा परिषद, पुणे.

परीक्षेचे स्वरूप – वस्तुनिष्ठ व बहुपर्यायी प्रश्न.

विशेष म्हणजे, शिष्यवृत्ती परीक्षेच्या स्तरामध्ये बदल करून शैक्षणिक वर्ष 2025-26 पासून पुन्हा इयत्ता 4 थी आणि 7 वी या स्तरांवर परीक्षा आयोजित करण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे. यामुळे विद्यार्थ्यांना लहान वयातच स्पर्धात्मक परीक्षेचा अनुभव घेता येणार आहे.

🔰 परीक्षेसाठी पात्रता आणि आवश्यक अटी..

या परीक्षेला प्रविष्ट होण्यापूर्वी विद्यार्थी आणि पालकांनी पात्रतेचे निकष समजून घेणे आवश्यक आहे.

1) महाराष्ट्राचे रहिवासी असणे : विद्यार्थी महाराष्ट्र राज्याचा रहिवासी असावा.

2) शाळेची अट : विद्यार्थी शासनमान्य शासकीय, अनुदानित, विनाअनुदानित किंवा स्वयंअर्थसहाय्यित शाळेत सन 2026-27 या शैक्षणिक वर्षात इयत्ता 4 थी किंवा इयत्ता 7 वीमध्ये शिकत असावा.

3) वयोमर्यादा : विद्यार्थ्याचे वय 1 जून 2026 रोजी निर्धारित कमाल वयोमर्यादेपेक्षा जास्त नसावे.

#इयत्तानिहाय वयोमर्यादा..

- इयत्ता ४ थीसाठी : सामान्य विद्यार्थ्यांसाठी – कमाल वयोमर्यादा 10 वर्षे.
- दिव्यांग विद्यार्थ्यांसाठी – कमाल वयोमर्यादा 14 वर्षे.

- इयत्ता ७ वीसाठी : सामान्य विद्यार्थ्यांसाठी – कमाल वयोमर्यादा 13 वर्षे.
-दिव्यांग विद्यार्थ्यांसाठी – कमाल वयोमर्यादा 17 वर्षे.

टीप : वयोमर्यादे संदर्भात संबंधित परीक्षेच्या अधिकृत नियमावलीची खात्री करावी.

🔰 किमान गुणांची अट : शिष्यवृत्तीसाठी पात्र ठरण्याकरिता प्रत्येक पेपरमध्ये किमान 40% गुण मिळवणे आवश्यक आहे. मात्र, केवळ 40% गुण मिळाले म्हणजे शिष्यवृत्ती निश्चित मिळेल असे नाही. जिल्हानिहाय मंजूर शिष्यवृत्ती संच आणि गुणवत्ता क्रमांकानुसार अंतिम निवड केली जाते.

🔰 CBSE आणि ICSE विद्यार्थ्यांसाठी : CBSE, ICSE व इतर अभ्यासक्रमांच्या विद्यार्थ्यांनाही निर्धारित अटींनुसार परीक्षेला बसता येते. त्यांच्यासाठी स्वतंत्र गुणवत्ता यादी तयार केली जाते; मात्र त्यांना या योजनेअंतर्गत रोख शिष्यवृत्ती मिळत नाही. 

🔰विद्यार्थ्यांना मिळणारी शिष्यवृत्ती..

या परीक्षेचे सर्वांत महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे गुणवंत विद्यार्थ्यांना पुढील शिक्षणासाठी मिळणारे आर्थिक प्रोत्साहन.

प्राथमिक शिष्यवृत्ती – इयत्ता 4 थी ₹500 (दरमहा · 3 वर्षे)
उच्च प्राथमिक शिष्यवृत्ती – इयत्ता 7 वी ₹750 (दरमहा · 3 वर्षे)

ही शिष्यवृत्ती केवळ आर्थिक मदत नसून विद्यार्थ्यांच्या गुणवत्तेचा गौरव आणि पुढील शैक्षणिक वाटचालीसाठी प्रोत्साहन आहे.

शिष्यवृत्तीधारक विद्यार्थ्यांनी पुढील वर्षी अनुक्रमे मान्यताप्राप्त इयत्ता 5 वी किंवा इयत्ता 8 वीमध्ये प्रवेश घेणे आवश्यक आहे. त्याचबरोबर नियमित उपस्थिती, चांगले वर्तन आणि समाधानकारक शैक्षणिक प्रगती या अटींची पूर्तता करणे आवश्यक आहे.

🔰 परीक्षेचा अभ्यासक्रम आणि स्वरूप..

विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना परीक्षेचा अभ्यासक्रम, विषयांचे स्वरूप आणि गुणांचे विभाजन समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

-इयत्ता 4 थी : इयत्ता 1 ली ते 4 थीच्या अभ्यासक्रमावर आधारित.
-इयत्ता 7 वी : इयत्ता 1 ली ते 7 वीच्या अभ्यासक्रमावर आधारित.

*सर्व प्रश्न वस्तुनिष्ठ आणि बहुपर्यायी (MCQ) स्वरूपाचे असतील.

प्रत्येक प्रश्नासाठी 4 पर्याय असतील. त्यापैकी एकच पर्याय अचूक असेल.
प्रश्नांची काठिण्य पातळी : सोपे 30%, मध्यम 40% आणि कठीण 30%.

🎓परीक्षेची माध्यमे : मराठी, इंग्रजी, हिंदी, उर्दू, गुजराती, तेलुगू आणि कन्नड.

🎓 सेमी-इंग्रजी माध्यमाचे पर्याय : मराठी + इंग्रजी, हिंदी + इंग्रजी, उर्दू + इंग्रजी, गुजराती + इंग्रजी, तेलुगू + इंग्रजी आणि कन्नड + इंग्रजी.

सेमी-इंग्रजी विद्यार्थ्यांसाठी गणिताचा इंग्रजी माध्यमातील प्रश्नपत्रिकेचा पर्याय उपलब्ध असेल.

🔰 परीक्षेचे विषय आणि गुणांचे विभाजन..

परीक्षा एकूण 2 पेपरमध्ये घेतली जाईल. प्रत्येक पेपर 150 गुणांचा असून दोन्ही पेपर मिळून 300 गुणांची परीक्षा असेल.


#परीक्षेचे स्वरूप व विषयानुसार गुणांकन

1. प्रथम पेपर – भाषा आणि गणित

 प्रथम भाषा : 25 प्रश्न – 50 गुण.
गणित : 50 प्रश्न – 100 गुण.

एकूण प्रश्नसंख्या : 75...एकूण गुण : 150.

🎓परीक्षेची वेळ : सकाळी 11:00 ते दुपारी 12:30.

2. द्वितीय पेपर – भाषा आणि बुद्धिमत्ता चाचणी

तृतीय भाषा : 25 प्रश्न – 50 गुण.
बुद्धिमत्ता चाचणी : 50 प्रश्न – 100 गुण.

एकूण प्रश्नसंख्या : 75. एकूण गुण : 150.

3. एकूण परीक्षेचा तपशील :

एकूण पेपर : 2 एकूण प्रश्न : 150 एकूण गुण : 300

वेळ : दुपारी 2:00 ते 3:30

एकूण परीक्षेचा तपशील - एकूण प्रश्नसंख्या : 150, एकूण गुण : 300

पेपरची संख्या : 2..प्रत्येक पेपरचा कालावधी : 90 मिनिटे.

🔰परीक्षा शुल्क व शाळा नोंदणी शुल्क

1. विद्यार्थ्यांसाठी परीक्षा शुल्क :
बिगर मागासवर्गीय विद्यार्थी : ₹200...मागासवर्गीय विद्यार्थी : ₹125. दिव्यांग विद्यार्थी : ₹125.

2.सहभागी शाळेसाठी वार्षिक नोंदणी शुल्क – ₹200.

विद्यार्थ्यांच्या शुल्कामध्ये प्रवेश शुल्क आणि परीक्षा शुल्क यांचा समावेश आहे. शाळेचे नोंदणी शुल्क हे स्वतंत्र आहे.

🔰ऑनलाइन आवेदनपत्र भरण्याचे वेळापत्रक..

शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी विद्यार्थ्यांचे ऑनलाइन आवेदनपत्र संबंधित शाळेच्या मुख्याध्यापकांमार्फत भरले जाणार आहे. त्यामुळे पालकांनी स्वतः अर्ज भरण्याऐवजी आपल्या पाल्याच्या शाळेशी संपर्क साधून अर्ज प्रक्रियेची माहिती घ्यावी.

अर्ज भरण्याचे टप्पेनिहाय वेळापत्रक :

1. नियमित शुल्कासह अर्ज :दिनांक 27 ऑक्टोबर ते 30 नोव्हेंबर 2026.
2.विलंब शुल्कासह अर्ज : दिनांक 1 डिसेंबर ते 15 डिसेंबर 2026.
3. अतिविलंब शुल्कासह अर्ज : दिनांक 16 डिसेंबर ते 23 डिसेंबर 2026.
4.अति विशेष विलंब शुल्कासह अर्ज : दिनांक 24 डिसेंबर ते 31 डिसेंबर 2026.
5.अंतिम मुदत : 31 डिसेंबर 2026

महत्त्वाची सूचना : विद्यार्थ्यांनी व पालकांनी अंतिम तारखेची वाट न पाहता विहित मुदतीत शाळेमार्फत ऑनलाइन आवेदनपत्र भरून घ्यावे. अर्जातील माहिती अचूक असल्याची खात्री करावी.


🔰शिष्यवृत्ती परीक्षेची तयारी कशी करावी..?

शिष्यवृत्ती परीक्षा ही केवळ पाठांतरावर आधारित नसून विद्यार्थ्यांची आकलनशक्ती, तर्कशक्ती, गणितीय क्षमता, भाषिक ज्ञान आणि विचार करण्याची पद्धत तपासणारी परीक्षा आहे. त्यामुळे विद्यार्थ्यांनी सुरुवातीपासूनच नियोजनबद्ध अभ्यास करणे आवश्यक आहे.

🎓विद्यार्थ्यांनी पुढील बाबींवर विशेष लक्ष द्यावे.

1) अभ्यासक्रमाचे नियोजन : सर्वप्रथम अधिकृत अभ्यासक्रम समजून घ्यावा. प्रत्येक विषयातील घटकांची यादी तयार करून त्यानुसार अभ्यासाचे नियोजन करावे.

2) गणिताचा नियमित सराव : गणितामध्ये केवळ सूत्रे पाठ न करता त्यांचा उपयोग समजून घ्यावा. पाढे, संख्या, अपूर्णांक, दशांश, भूमिती, मापन आणि शाब्दिक उदाहरणांचा नियमित सराव करावा.

3) बुद्धिमत्ता चाचणी : क्रममालिका, सांकेतिक भाषा, आकृतिबंध, वर्गीकरण, साम्यसंबंध, दिशा, नातेसंबंध आणि तार्किक विचार यांचा सराव करावा.

4) भाषिक कौशल्य विकास : प्रथम व तृतीय भाषेतील आकलन, व्याकरण, शब्दसंग्रह, समानार्थी-विरुद्धार्थी शब्द, वाक्यरचना आणि उताऱ्यावरील प्रश्नांचा सराव करावा.

5) मागील प्रश्नपत्रिकांचा अभ्यास : मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका सोडवाव्यात. प्रश्नांचे स्वरूप, प्रश्नांची काठिण्य पातळी आणि वेळेचे नियोजन समजून घ्यावे.

6) सराव परीक्षा (Mock Test) : दर आठवड्याला किमान एक सराव परीक्षा द्यावी. प्रत्येक परीक्षेनंतर चुका शोधून त्यांची पुनरावृत्ती टाळण्याचा प्रयत्न करावा.

7) वेळेचे व्यवस्थापन : प्रत्येक प्रश्नावर किती वेळ द्यायचा, सोपे प्रश्न आधी कसे सोडवायचे आणि कठीण प्रश्नांकडे पुन्हा कसे वळायचे, याचे नियोजन करावे.

8) नियमित पुनरावृत्ती : शिकलेला अभ्यास विसरला जाऊ नये यासाठी दररोज थोडा वेळ पुनरावृत्तीसाठी राखून ठेवावा.

🔰पालक आणि शिक्षकांची भूमिका महत्त्वाची..!

विद्यार्थ्यांच्या यशामागे त्यांच्या मेहनतीसोबतच पालकांचे सहकार्य आणि शिक्षकांचे मार्गदर्शनही तितकेच महत्त्वाचे असते.

पालकांनी शिष्यवृत्ती परीक्षेकडे केवळ अधिक गुण मिळवण्याची स्पर्धा म्हणून पाहू नये. मुलांवर अनावश्यक मानसिक दबाव न आणता त्यांच्यामध्ये आत्मविश्वास, जिज्ञासा आणि अभ्यासाची आवड निर्माण करावी.

शिक्षकांनी वर्गातील प्रत्येक विद्यार्थ्याची क्षमता ओळखून त्याला योग्य मार्गदर्शन करावे. आर्थिक परिस्थितीमुळे किंवा शैक्षणिक सुविधांच्या अभावामुळे कोणताही गुणवंत विद्यार्थी या संधीपासून वंचित राहणार नाही, यासाठी विशेष प्रयत्न करावेत.

विशेषतः ग्रामीण आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांतील विद्यार्थ्यांना या परीक्षेविषयी जागरूक करणे, त्यांना मोफत मार्गदर्शन उपलब्ध करून देणे आणि सराव परीक्षांचे आयोजन करणे ही शाळा व समाजाची सामूहिक जबाबदारी आहे.

🔰विद्यार्थ्यांसाठी काही महत्त्वाच्या सूचना..

* अर्ज भरताना विद्यार्थ्याचे नाव, जन्मतारीख, शाळेची माहिती आणि इतर तपशील अचूक असल्याची खात्री करावी.

* आधार क्रमांक व बँक खात्याशी संबंधित आवश्यक माहिती शाळेच्या सूचनेनुसार उपलब्ध करून द्यावी.

* परीक्षा माध्यम आणि सेमी-माध्यमाची निवड काळजीपूर्वक करावी.

* अधिकृत अभ्यासक्रमानुसारच तयारी करावी.

* नियमित अभ्यासासोबत पुरेशी झोप, संतुलित आहार आणि शारीरिक खेळ यांनाही महत्त्व द्यावे.

* परीक्षेपूर्वी प्रश्नपत्रिका सोडवण्याचा सराव करावा.

* प्रवेशपत्र, परीक्षा केंद्र आणि परीक्षेच्या सूचनांची माहिती वेळेत घ्यावी.

* कोणत्याही अफवा किंवा अनधिकृत माहितीवर विश्वास ठेवू नये.

🔰अधिकृत माहिती कुठे मिळेल?

शिष्यवृत्ती परीक्षेचे आवेदनपत्र, अभ्यासक्रम, अधिसूचना आणि इतर आवश्यक माहितीसाठी पुढील संकेतस्थळांना भेट द्यावी.

महाराष्ट्र राज्य परीक्षा परिषद, पुणे

अधिकृत संकेतस्थळ www.mscepune.in

शिष्यवृत्ती परीक्षा पोर्टल : https://puppssmsce.in/

अर्ज प्रक्रिया शाळेच्या मुख्याध्यापकांमार्फत पूर्ण केली जाणार असल्याने विद्यार्थी व पालकांनी आप-आपल्या शाळेशी संपर्क साधावा.

🔰गुणवत्तेला संधी द्या, स्वप्नांना भरारी घेऊ द्या..!

शिष्यवृत्ती परीक्षा म्हणजे केवळ काही हजार रुपयांची आर्थिक मदत मिळवण्याचा मार्ग नाही, तर विद्यार्थ्यांच्या सुप्त गुणांना वाव देणारे, त्यांच्या आत्मविश्वासाला बळकटी देणारे आणि स्पर्धात्मक जगासाठी त्यांना तयार करणारे एक प्रभावी व्यासपीठ आहे.

आजच्या काळात विद्यार्थ्यांना केवळ परीक्षेत गुण मिळवणारे नव्हे, तर विचार करणारे, प्रश्न विचारणारे, समस्यांवर उपाय शोधणारे आणि स्वतःच्या क्षमतेवर विश्वास ठेवणारे बनवणे ही काळाची गरज आहे. शिष्यवृत्ती परीक्षा विद्यार्थ्यांना याच दिशेने वाटचाल करण्याची संधी देते.

लक्षात ठेवा, प्रत्येक मूल हे गुणवत्तेचे एक स्वतंत्र विश्व आहे. गरज आहे ती त्याच्या क्षमतेला ओळखण्याची, योग्य मार्गदर्शन करण्याची आणि संधी उपलब्ध करून देण्याची.

पालकांनी मुलांना प्रोत्साहन द्यावे, शिक्षकांनी त्यांना दिशा द्यावी आणि विद्यार्थ्यांनी जिद्द, सातत्य व आत्मविश्वासाच्या बळावर यश संपादन करावे.

कारण...

“ शिष्यवृत्ती ही केवळ आर्थिक मदत नसते, तर विद्यार्थ्यांच्या गुणवत्तेवर समाजाने दाखवलेला विश्वास असतो. संधी मिळाली तर सामान्य परिस्थितीतून आलेले विद्यार्थीही असामान्य यशाची शिखरे गाठू शकतात! ”

चला तर मग, 21 फेब्रुवारी 2027 रोजी होणाऱ्या शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी आजपासूनच सज्ज होऊया..!

विद्यार्थ्यांच्या गुणवत्तेला वाव देऊया, शिक्षणाच्या संधी सर्वांपर्यंत पोहोचवूया आणि उद्याचा सक्षम, स्वाभिमानी व गुणवंत भारत घडवूया!


🎓 संपादकीय टीप : परीक्षेची वयोमर्यादा, अर्ज प्रक्रिया आणि शुल्क याबाबत उपलब्ध अधिसूचनेतील तपशीलांनुसार आवश्यक दुरुस्त्या केल्या आहेत. विशेषतः इयत्ता 7 वीच्या दिव्यांग विद्यार्थ्यांची कमाल वयोमर्यादा 17 वर्षे आहे. अंतिम कार्यवाहीपूर्वी अधिकृत अधिसूचना तपासावी.


🔰 माहिती संकलन आणि संपादन... ✍️

#विद्यार्थीमित्र प्रा.रफीक शेख...
-एक साहित्यप्रेमी, विवेकवादी आणि समाजमाध्यमकार..
🎓 डॉ. ए.पी.जे.अब्दुल कलाम विद्यार्थी फाउंडेशन, परभणी.
"Nurturing Potential Through Education"
शिक्षण | सेवा | प्रेरणा | प्रबोधन | सामाजिकता | संशोधन

#ScholarshipExam2027 #MaharashtraScholarshipExam #PSE2027 #UPS2027 #MSCEPune #शालेय_शिष्यवृत्ती_परीक्षा #इयत्ता_४_थी #इयत्ता_७_वी #विद्यार्थी_हित #शैक्षणिक_मार्गदर्शन #StudentMotivation #EducationForAll #MaharashtraEducation #DrKalamStudentFoundation #VidhyarthiMitra #प्रा_रफीक_शेख